معماری ايران

 

عظیم­ترین نمایش­خانه تاریخ ایران ۴

نگاهی به معماری تکيه دولت 

 

The Greatest Theatre in Iran 4

Tekiyeh Dolat (Dolat Theatre)

 

جعفر بزاز

 

ساموئل بنجامین، در کتاب "ایران و ایرانیان" مشاهدات خود را از تكیه دولت طی سال­های 1300 تا 1303 هـ.ق. که در ایران بود، چنین می­نویسد:

"موقعی كه از كالسكه پیاده شدم، با كمال تعجب ساختمان استوانه­ای شكل مجللی را در مقابل خود دیدم كه به وسعت و بزرگی آمفی­تئاتر "ورونا" بود و با آجر و سنگ به سبك بسیار زیبایی ساخته شده بود."

"... ظاهرا معمار بزرگ این تكیه خواسته بود ثابت كند كه نقشه یك ساختمان را طوری می­توان طرح كرد كه بدون دكوراسیون و تزیین هم ابهت و جلال خود را حفظ كند. ضمنا طوری تنوع در فرم و شكل
غرفه­های اطراف به كار برده بود، كه چشم را خسته نمی­كرد. خود این تنوع زیبایی خاصی به تكیه
می­داد. در حقیقت معمار هنرمند، نبوغ و استعداد ذاتی خود را در این ساختمان بی­مانند نشان داده است. غرفه­هایی كه برای شاه در نظر گرفته شده بود ارتفاع بیشتری داشت و بلندی سقف و سر در آن درست دو برابر غرفه­های مجاور بود ..."

"... تردیدی ندارم كه اگر این تكیه یا آمفی­تئاتر به جای آجر، مانند آمفی­تئاترهای روم قدیم از سنگ مرمر هم ساخته می­شد، باز به هیچ وجه بر زیبایی و عظمت آن افزوده نمی­گشت. واقعا توصیف زیبایی طاق­ها و سردرهای هلالی شكل تكیه امكان­پذیر نیست. ایرانی­ها در حقیقت استاد این نوع معماری در جهان هستند. قطعی است كه ایرانیان طاق­های هلالی شكل را خیلی قبل از رومی­ها می­ساخته­اند. رومی­ها این سبك را از ایرانی­ها تقلید كرده­اند و با آنكه به طاق­های هلالی شكل خود خیلی مباهات می­كنند، با این حال هرگز كار آنها به زیبایی و اصالت كار ایرانیان نیست."

 

صحنه نمایش و فضای داخلی تکیه دولت

 

فضای میانی تکیه به چند بخش تقسیم می­شد؛ صحنه نمایش به­صورت سكویی دایره­ای با ارتفاعی حدود یك متر و قطر هیجده تا بیست متر در مرکز استوانه برای اجرای مراسم تعزیه و شبیه­خوانی طراحی شده بود که در چهار طرف پله­هایی برای بالا رفتن از آن قرار داشت. پیرامون سکو، مسیری به­عرض تقریبی شش متر برای حركت اسب­ها و سربازان تعزیه درنظر گرفته شده بود. بعد از این فضای شش متری، فضایی برای تماشاگران، سپس پلکان­هایی سنگی (با شش پله) برای نشستن پیش­بینی شده بود، كه تا دیواره بنا ادامه داشتند.  

پوشش سقف تکیه، با دهانه­ای حدود 60 متر از عمده مسائل معماری آن بود که برای پوشش آن، داربستی از الوار و تیرهای چوبی (به­صورت هشت نیم­دایره) که با میله­ها و تسمه­های آهنی به هم قفل و بست شده بودند، روی دیوارهای بنا قرار گرفته بود. این سازه استخوان­بندی سقفی به شکل گنبد بر روی صحن بنا را تشکیل می­داد که در مواقع لزوم چادر یا پوششی دیگر بر روی آن کشیده می­شد.

در اواسط سلطنت مظفرالدین شاه، فشار پوشش چوبی سقف در طبقه چهارم خرابی­هایی ایجاد كرد، ازاین­رو برای حفظ قسمت­های دیگر بنا از سقف و طبقه چهارم صرف­نظر شد و آن را تخریب و دو طبقه زیرین را مرمت كردند. سقف جدید تکیه نیز، که با کمک مهندسین خارجی و مصالحی از خارج تهیه شده ­بود، با پوششی متشکل از 12 نیم­دایره آهنی که با پیچ و مهره به یکدیگر متصل و توسط سیم­های فنردار آهنی نگهداری می­شدند، اجرا شد.

 

سازه سقف تکیه دولت

 

تکیه دولت، پس از مشروطه با نفوذ و تاثیر فرهنگ و هنر غرب بر كشور و پیدایش تئاتر و نمایش جدید در ایران، ارزش و اهمیت پیشین خود را از دست داد. حتی گاهی مراسمی غیر از اجرای تعزیه نیز در آن برگزار شد؛ چنانچه در سال­های 1302 و 1304 شمسی، با مرمت برخی از قسمت­های تکیه، آن را برای برگزاری "نمایشگاه امتعه وطنی" و تشكیل "مجلس موسسان" در نظر گرفتند.

تکیه دولت، عظیم­ترین نمایش­خانه تاریخ ایران، سرانجام در سال 1326 به علل نامعلومی تخریب شد. (البته تاریخ دقیق تخریب تكیه نیز به درستی معلوم نیست.)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

این یادداشت به همراه سه یادداشت قبلی، در روزنامه همشهری مورخ ­شنبه 17 اردی­بهشت 1384 به چاپ رسیده است.



موضوعات: