معماری ايران

 

عظیم­ترین نمایش­خانه تاریخ ایران ۳

نگاهی به معماری تکيه دولت 

 

The Greatest Theatre in Iran 3

Tekiyeh Dolat (Dolat Theatre)

 

جعفر بزاز

 

معماری تکیه دولت

با توجه به اینکه اکنون از این بنای باعظمت اثری برجای نمانده است، با استناد به اطلاعات موجود و همچنین تصویر رنگی این تکیه اثر استاد کمال­الملک که گویاترین سند معتبر باقی مانده از این بنا می­باشد، به معرفی معماری آن می­پردازیم.

معماری تکیه دولت را، برخی محققان همچون "خانم کارلاسرنارا"، "دکتر فوریه" و "لرد کرزن" اقتباسی از "آلبرت هال ـ Albert Hall" لندن یا تماشاخانه­ها و آمفی­تئاترهای غربی دانسته­اند. البته با توجه به این­که سفر اول ناصرالدین­شاه به اروپا در سال 1290 هـ.ق. انجام گرفته و طبق اسناد تکیه دولت طی سال­های 90 ـ 1284 هـ.ق. ساخته شده بود، این نظر کمی تامل برانگیز می­باشد. سایر پژوهشگران از جمله بهرام بیضائی، مهدی فروغ و یحیی ذکاء نیز معتقدند که ساختمان تکیه دولت بر اساس طرح میدان­ها و برخی کاروانسراها و تکایا طراحی و ساخته شده بود.

 

تصویر رنگی تکیه دولت اثر استاد کمال­الملک

 

شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به­صورت منشوری هشت­ضلعی بود که در داخل به یک استوانه­ کامل با قطر میانی حدود 60 متر تبدیل می­شد. این بنا با ارتفاعی حدود 24 متر در چهار طبقه (با احتساب سرداب­ها و زیرزمین) با مساحت تقریبی 2824 مترمربع و گنجایش حدود بیست­هزار نفر طراحی شده بود.

تکیه دولت تا پیش از احداث کاخ­ها و ساختمان­های بلند در اواخر دوره قاجار، از بلندتربن بناهای پایتخت بود به­طوری­که از پنج فرسنگی شهر پیدا بود. اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه، در یادداشت­های خود در مورد تکیه دولت چنین نوشته است:

"... تکیه دولت از بناهای بسیار عالی دولتی است که مدور و چهار طبقه ساخته شده و همه از آجر است. این تكیه از پنج فرسنگی تهران همچون کوه عظیمی در میان شهر پیداست و به جز این بنا، گنبدهای مساجد و غیره كه بسیار مرتفع هستند، هیچ نمایان نیستند..."

 

نمای بیرونی تکیه دولت

 

در هر طبقه تکیه، غرفه­ها و طاق­نماهایی مشرف به فضای مركزی وجود داشتند که هرکدام برای یکی از بزرگان کشوری و اعیان در نظر گرفته شده بود. تعدادی از این غرفه­ها دارای در و پنجره­های ارسی بودند و دسترسی به آنها، از طریق دالان­ها و راه­پله­های پشت غرفه­ها امکان­پذیر بود.



موضوعات: