معماری ايران

 

عظیم­ترین نمایش­خانه تاریخ ایران 1

نگاهی به معماری تکيه دولت 

 

The Greatest Theatre in Iran 1

Tekiyeh Dolat  (Dolat Theatre)

 

جعفر بزاز

 

ساختمان­های تئاتر و نمایش از جمله بناهایی هستند که در کشور ما، متاسفانه بنا به هر دلیلی، نقش کمتری در تاریخ معماری و نمایش داشته­اند. ایجاد رویکردی تازه نسبت به معماری نمایش و طراحی و ساخت سالن­های مختص نمایش خصوصا نمایش­های سنتی و آیینی همچون تعزیه، که به عنوان "میراث فرهنگ معنوی" از آنها یاد می­شود، از جمله مواردی است که خلا آن در معماری کشور به چشم می­آید. در راستای چنین رویکردی، شناخت فضاها و بناهای اجرای نمایش­های سنتی و آیینی، یکی از ضرورت­ها می­تواند باشد. به دلیل اینکه نمایش در ایران عمدتا جریانی مردمی بود، از این رو نمایش، در فضاهایی که حضور مردم بیشتر بود، همچون میدان­های عمومی، حیاط کاروانسراها، چهار سوی بازارها، قهوه­خانه­ها و تکیه­ها، اجرا می­شد.

در این بین، تکیه دولت یکی از معدود بناهایی است که علاوه بر تاثیر بسزایی که در تاریخ تعزیه داشته، به عنوان بزرگ­ترین نمایش­خانه تمام اعصار ایران نیز شناخته شده است. تکیه دولت از جمله بناهایی بود که می­توانست با حضور و تداوم خود سهم بیشتری در تاریخ معماری و نمایش ایران داشته باشد. آنچه در ادامه می­آید نگاهی است به معماری تکیه دولت.

 

تاریخ احداث تکیه دولت

تکیه دولت، با فرمان ناصرالدین­شاه در سال 1284 هـ.ق. (البته در مورد تاریخ دقیق ساخت تکیه دولت، نقل­قول­های متفاوتی وجود دارد.) و مباشرت دوستعلی خان معیرالممالك (سرپرست ضرابخانه)، طی مدت حدود 5 سال (90 ـ 1284 هـ.ق.) با صرف هزینه­ای معادل یك­صدوپنجاه هزار تومان ساخته شد.

در زمان احداث تكیه دولت، در تهران حدود 40 تا 45 باب تكیه وجود داشت که باگذشت زمان بر شمار آنها افزوده شد و به 70 تا 80 تكیه رسید. در این میان، تکیه دولت به سبب نوع معماری­اش، بیش از سایر تكایای قدیم تهران همچون "تکیه حیاط شاهی" و "تکیه حاج میرزا آغاسی"، توجه مورخان و هنرشناسان ایرانی و غیرایرانی را به خود جلب کرده بود.

 

دارالخلافه ناصری

(در عکس تکیه دولت با دایره قرمز مشخص شده است.)

 

در خصوص علل ساخت تکیه دولت در كتاب تاریخچه كاخ گلستان و ابنیه سلطنتی نوشته یحیی ذكاء، آمده است:

"معتبر­ترین و وسیع­ترین تكیه­های تهران كه تعزیه­های دولتی در آن برگزار می­شد، تكیه "حاج میرزا آغاسی" (تکیه دولت قدیم) بود كه تكیه "عباس آباد" نیز نامیده می­شد. استقبال شدید مردم به خصوص زنان ازنمایش­های مذهبی، همچنین تنگی و كوچكی فضای تكیه عباس­آباد، لاجرم ازدحام و ناراحتی تولید می­كرد و كار اجرای شبیه­گردانی را مختل می­ساخت و اقتضای زمان و اوضاع نیز تكیه بزرگ­تر و وسیع­تری را طالب بود، از این­رو ناصرالدین شاه ضمن دادن دستور شروع بنای شمس العماره، امری نیز برای ایجاد تكیه بزرگی در داخل ارگ سلطنتی به دوستعلی خان معیرالممالك صادر كرد."



موضوعات: