معماری ايران

كاخ؛ معماری تاريخ ۲

نگاهی به كاخ هشت بهشت تبريز

The Palace; Architecture of History 2

Tabriz Hasht Behesht Palace

سيما هاشمينيا

 

تاریخ احداث کاخ هشت­بهشت

هشت­بهشت که یکی از کاخ­های زیبا و معروف دوره آق­قویونلو بود، در سال 888 هجری قمری، به دستور سلطان یعقوب پسر اميرحسن بيك مشهور به اوزون حسن، در تبريز بنا شد. البته در مورد بانی احداث این کاخ روایت­های متفاوتی وجود دارد؛ چنانچه برخی این کاغ را به اوزون حسن و برخی دیگر به پسرش یعقوب نسبت می­دهند. به هر ترتیب اولین کاخ هشت­بهشت، در تبریز و در قرن نهم هجری بنا شده است.

 

موقعیت کاخ هشت­بهشت

در خصوص موقعیت این کاخ، در اسناد و نوشته­های برجای مانده، مطالب مختلف و گاه ضد و نقیضی دیده می­شود. در ادامه برخی از مهم­ترین اسناد که در آنها موقعیت این کاخ ذکر شده ­است، اشاره می­شود.

صاحب تاریخ عالم­آرای امینی در شرح رویدادهای سال 888 هجری قمری چنین نوشته است:

"غره محرم این سال فرخنده مال نزول موکب مسرت­انگیز در دارالسلطنه تبریز بود، جهان از فتنه آرمیده و ایام حوادث به آخر انجامیده و در این سال عمارت قصر هشت­بهشت که در باغ صاحب­آباد بنیاد افکنده بودند، مکمل گشته بود و آن عمارتی است در وسط آن باغ همچو اورنگ فیروزه برافراخته و رفعت شرفاتش سنگ حرمان به جانب خورنق و هرمان انداخته و صنع بنایش بر صورت مثمن و محاذی هر ضلع از خارج صفه و طاقی دلفریب، همچو ابروی محبوبان نظرگاه مردم صاحب­کمال و مزین سطح مینو همچو صورت هلال."

    دونالد ویلبر نیز در کتاب باغ­های ایران و کوشک­های آن، ضمن یکی دانستن باغ شمال تبریز با باغ هشت­بهشت، می­نویسد:

    "وقتی سلاطین آق­قویونلو در قرن پانزدهم این شهر را پایتخت خود ساختند آن را با باغ زیبایی به نام هشت­بهشت زینت دادند. ... در قرون بعد نام عشرت­آباد را به این محل اطلاق کردند ولی قبل از پایان قرن نوزدهم نام آن به باغ شمال تبدیل یافت. این باغ دقیقا در سمت جنوب و حومه شهر واقع گردیده بود... ."

    نادرمیرزا هم در کتاب تاریخ و جغرافی دارالسلطنه در وصف باغ شمال چنین نوشته است:

    "این جای نامدار به جنوب شهر تبریز است. نخست نامی که از این جا دیده­ام آن است که باغ عشرت­ باد شمال و هشت­بهشت تبریز را سلطان یعقوب­بن­حسن پادشاه بنا نهاد ... ."

در کتاب آثار باستانی آذربایجان تالیف عبدالعلی کارنگ،  نیز به نقل از تاجر ونیزی که در زمان شاه اسماعیل در تبریز بود، آمده است:

"این کاخ در میان باغ بزرگ و دلگشایی احداث شده است که در نزدیکی شهر، در سمت شمال رودخانه قرار دارد. در همان محوطه مسجد و بیمارستان با شکوه و مجهزی پی افکنده­اند."

با توجه به تفاوت­هایی که در این اسناد در مورد موقعیت این کاخ وجود دارد، نمی­توان نتیجه­گیری قطعی­ای در مورد موقعیت این کاخ و اینکه آیا باغ شمال و باغ هشت­بهشت هر دو اشاره به یک مکان واحد دارند یا نه؟ انجام داد. اما به هر روی با فرض اینکه هر کدام از این باغ­ها، باغی جداگانه در تبریز بوده باشند (که احتمال بیشتر هم چنین است) و کاخ هشت­بهشت در شمال رودخانه واقع بوده است، با توجه به قرارگرفتن یک میدان بزرگ، یک مسجد، یک بیمارستان و حرمسرای شاهی در کنار این کاخ می­توان موقعیت این کاخ را در باغ صاحب­آباد در حوالی میدان صاحب­آباد فعلی تبریز دانست.



موضوعات: