معماری ايران

كاخ؛ معماری تاريخ 1

نگاهی به كاخ هشت بهشت تبريز

The Palace; Architecture of History 1

Tabriz Hasht Behesht Palace

سيما هاشمينيا

 

کاخ در معماری ایران

در مورد معنای لغوی کاخ در فرهنگ لغت عمید چنین آمده است: قصر، کوشک، عمارت بزرگ و عالی که دارای چندین اتاق باشد. اما در جست­وجوی تاریخی، کاخ در وسیع­ترین شکل خود تنها یک ساختمان نبود بلکه یک مجتمع کامل محسوب می­شد که می­توانست تا یک مایل طول و بیش از نیم مایل عرض داشته باشد. چنین مجموعه­ای برای برآوردن تمامی نیازهای خصوصی و رسمی دربار طراحی می­شد. کاخ­ها غالبا به­ صورت اقامتگاه خصوصی وسیعی برای پادشاه، خانواده­ وی و ملتزمین به همراه تسهیلاتی برای محافظان پادشاه شامل سربازخانه، اسلحه­خانه، اصطبل و دیوان­های مختلفی برای مقامات که تماما در بین دیوارهای کاخ قرار می­گرفتند، ساخته می­شدند.

شاید نتوان زمان دقیقی را برای شروع احداث کاخ­ها در ایران برشمرد، اما می­توان گفت که با تغییر ماهیت تدریجی بناهایی که به عنوان معبد، نیایشگاه، قلعه دفاعی و همچنین بناهایی که برای سکونت حکمرانان استفاده می­شد (چغازنبیل)، کاخ­ها یا قصرها (با طرح­ها و نقشه­های گوناگونی به ­صورت کوشک، مربع یا مستطیل و ...) شکل گرفته­ و مقر حکومتی سلسله­های مختلف شده­اند. در این خصوص، می­توان به­عنوان نمونه به مجموعه تخت جمشید در دوره هخامنشی، کاخ آشور در دوره اشکانی، کاخ تیسفون و کسری در سروستان در دوره ساسانی اشاره کرد. بعد از اسلام نیز این بناها برای سکونت و امور حکومتی به کار گرفته شدند.

از کاخ­های دوران صدر اسلام تا دوره صفویه در ایران تقریبا اثری برجای نمانده است. از دوره صفویه احداث کاخ­ها وارد مرحله تازه­ای شد و در پایتخت­های سه­گانه آنها (تبریز، قزوین و اصفهان) نمونه­های جالب توجهی ساخته شده­اند. کاخ­های چهل­ستون، هشت­بهشت و عالی­قاپوی اصفهان، صفی­آباد بهشهر، فین­کاشان و فرح­آباد ساری از مهم­ترین نمونه­های شیوه معماری عهد صفویان هستند. شاید بتوان مهم­ترین ویژگی کاخ­های دوره صفویه را کاربرد تزیینات به­خصوص تزیین با کاشیکاری، گچ­بری، آیینه­کاری و سنگ­کاری دانست. 

 

کاخ هشت­بهشت تبریز

جغرافی­نویسان و جهانگردانی که از قرن سوم و چهارم هجری به بعد از تبریز دیدن کرده و مطالبی درباره تبریز نوشته­اند به وجود بناها، کاخ­ها و سرای­های باشکوه و زیبایی در تبریز، که غالبا از طرف سلاطین، امرا و وزرا ساخته شده و به نام بانیان خود معروف بوده­اند، اشاره کرده­اند.

برخی از این بناها به مرور زمان از بین رفته­ و اکنون نشانی از آنها بر جای نمانده است و برخی­ هم به صورت ویرانه­هایی درآمده­اند که حکایت از عظمت و شکوه نخستین خود دارند و تعداد بسیار اندکی نیز، به­خاطر نزدیکی زمان احداث و توجه متولیان آنها به صورتی تقریبا سالم باقی مانده­اند.

کاخ هشت­بهشت در تبریز، نمونه­ای از این بناها است که اکنون نه­تنها اثری از این کاخ باشکوه باقی نمانده بلکه حتی می­توان گفت که وجود چنین بنای باشکوهی در تبریز فراموش شده است. آنچه در ادامه می­آید، بررسی و معرفی اجمالی این بنای باشکوه با تکیه بر اسناد و منابع موجود (هرچند اندک) می­باشد.           



موضوعات: