هنرهای نمایشی

 

نمایش ایرانی؛ فراموش شده در تاریخ

Iranian Theatre; Be Forgotten in History

 

نمایش در ایران، در تمامی اعصار، جویبار كوچكی بوده كه آهسته­آهسته از خم كوره­­راه­های تاریخ گذشته و هرگز به دشتی هموار نرسیده است تا جویباری دیگر به آن بپیوندد، وسعت گیرد و شهری شود. در شرایط کنونی نیز نمایش ایرانی به­گونه­ای به حاشیه رانده شده­ که از برخی نمونه­ها تنها نامی مانده است و بس. شاید بررسی دقیق پیشینه نمایش در ایران و کوشش در جهت شناخت بهتر و بیشتر ابعاد مختلف نمایش ایرانی، یکی از راهکارهای جلوگیری از تبدیل شدن نمایش­های سنتی ایرانی به هنرهایی که تنها در ویترین صنایع دستی کشور ـ جشنواره­های رسمی ـ به نمایش درمی­آیند، باشد. این نوشتار می­کوشد تا به گوشه­ای از این پیشینه بپردازد.

معمولا در كتاب­های تاریخ هنر، آغاز هنر نمایش را از یونان باستان اعلام می­كنند. (همان طور که آغاز تاریخ پزشکی را به جالینوس و بقراط، تاریخ فلسفه را به ارسطو و افلاطون، تاریخ ورزش را به ماراتن و المپیاد یونانی نسبت می­دهند.) به نظر این مورخان، در سایر نقاط عالم فقط نمایش­واره (show) آن­ هم در اجرای مراسم آیینی وجود داشته و ظهور هنر نمایش فقط مختص یونان بوده است. برخلاف ادعای این تاریخ نویسان، چین، هند و مصر با قدمتی چند هزار سال پیش از آنكه شهرهای یونان ساخته شوند، دارای فرهنگ و تمدن شكوفایی بودند. آنها ادبیات، موسیقی، نقاشی و نیز هنر نمایش در پیوند با باورهای آیینی داشتند بطوری­كه در هند، آفرینش هنر نمایش را به یكی از خدایان نسبت می­دادند.

"کیندرمن" در تاریخ تئاتر یونان باستان نوشته است:

"روح تراژدی متکامل یونانی از زمان جنگ با ایرانیان رشد یافت و بر اساس جنگ­های یونانیان با ایرانیان بر روی صحنه آمد."

به گواهی مورخان و سنگ­نوشته­ها: "پارس­ها اولین ملتی هستند که یونانی­ها را تابع کردند." چنانکه "کنت دو گوبینو" نیز می­گوید:

"اسکندر قبل از اینکه ایران را یونانی کند، یونان را ایرانی کرد." جای بسی تعجب است کشوری که بنا به فهرست کتیبه مقبره داریوش (که به خط پارسی قدیم موجود است) یکی از چهل و نه نژاد ملل تابعه ایران به­شمار می­رفته؛ کانون علم، حکمت و هنر بوده است، ولی مرکز شاهنشاهی ایران فاقد آن. چگونه ممکن است کشور ما که در دوران باستان از حیث علم و تمدن، دست­کم، همپای مصر، روم و همان یونانی که مورخان می­گویند، بوده و دیگر هنرها را داشته است، منحصرا از هنر نمایش محروم باشد؟ اگر آثاری از سایر هنرها را نمی­داشتیم این مطلب قابل قبول می­نمود ولی وجود هنرهای دیگر به خودی­خود این موضوع را منتفی می­کند و مسلم است که هنر نمایش در ایران باستان همپای باقی هنرها رشد و رونق داشته است و اگر نخواهیم بگوییم که در هنر یونان موثر بوده، باید قبول کنیم که هنر این دو کشور در همدیگر تاثیر متقابل داشته است. (تراژدی ایرانیان یا پارسیان اثر آشیل الهام گرفته از تاریخ ایران می­باشد.)

البته ظاهرا پیدایی نمایش تراژدی فقط به یونان باستان اختصاص دارد و هیچ­گونه سابقه­ای در سایر فرهنگ­ها و تمدن­های پیشین ندارد. اگرچه نمایش­های سوگناك با پایان­های رنج­آور برای قهرمانان را می­توان در بسیاری از نقاط عالم یافت، اما قهرمانان تراژدی كه با كنش خاص رفتار كنند، فقط به جهان­بینی و فلسفه مردم یونان باستان تعلق دارند. پذیرش اینكه ظهور تراژدی­های جذاب و زیبا در یونان به وقوع پیوست، نباید باعث شود كه بر حقیقت چشم فرو بندیم و همانند تعدادی از مورخان اروپایی، هنر نمایش را در سایر تمدن­ها انكار كنیم.

­كهن­ترین متن نمایش كه حاوی دستورات صحنه و گفت­وگوی جداگانه شخصیت­ها به شیوه نمایش­نامه­ها باشد، به سه هزار سال پیش از میلاد مسیح باز می­گردد  و به مصر باستان تعلق دارد. در حالی كه قدیمی­ترین متون نمایش در یونان باستان از قرن پنجم پیش از میلاد درنمی­گذرد. نخستین صحنه­های نمایش از دل مراسم آیینی مربوط به مرگ اوزیریس (osiris) كه در مصر باستان برگزار می­شد، به وجود آمد. اوزیریس كه رب­النوع گیاهان بود، به دست رب­النوع بیابان­ها كشته و جسدش تكه­تكه شد. در یونان باستان مراسم آیینی دیونیزوس (dionysos)، رب­النوع حاصل­خیزی و گیاه انگور، در ارتباط با آخرین مراسم زمان انگورچینی برگزار می­شد. این جشنواره شامل آوازخوانی، نواختن موسیقی و اجرای سرودهای دسته­جمعی بود؛ هنر نمایش از بطن همین جشنواره زاده شده است.

از آنجایی كه سرزمین ایران به عنوان پل ارتباطی میان فرهنگ­ها و تمدن­های كوچك و بزرگ به شمار می­رفت، نمی­توان پذیرفت كه هنر نمایش در چین، هند، بین­النهرین و مصر باستان وجود داشته ولی در ایران هیچ­گاه شكل نگرفته است. در واقع، می­بایستی دست تطاول ایام را مقصر دانست كه نگذاشته است كوچك­ترین متن، سند یا شیئی از این روزگار به دست ما برسد كه بر چگونگی هنر نمایش نزد ایرانیان باستان دلالت كند. آنچه قطعی به نظر می­رسد، آن است كه ریشه­های هنر نمایش در ایران نیز همانند سایر نقاط عالم، در اجرای مراسم آیینی پای گرفته است.



موضوعات: