وقتی یک معمار به حداقل­ها بسنده می­کند!

برج بلور تبریز که رتبه دوم همایش ملی معماری و طراحی شهری را در سال 1386 از آن خود کرده، اثر دکتر علی اکبر صارمی چهره شناخته شده معماری ایران و طراح پروژه­هایی چون تالار شهر کرمانشاه (سال ۱۳۷۷) و میدان شهدای مشهد (سال ۱۳۸۳) است که در فلکه دانشگاه تبریز، یکی از تقاطع­های پر رفت و آمد این شهر، خودنمایی می­کند.

تصویر

"برج بلور، پروژه تجاری اداری بزرگی در مدخل شرقی تبریز، دروازه تهران، است که به مناسبت همین موقعیت دروازه­ای، به جای گسترش در چند بنا بر روی زمین، در یک بنای بلند نمادین متمرکز شده است، تا از فاصله دور برای مسافران وارد به شهر قابل رویت باشد و به هنگام نزدیک شدن به شهر از بلوار 29 بهمن کاملا در دید ناظر قرار گیرد. به منظور توسعه هر چه بیشتر سطح دسترسی همکف به فضاهای تجاری و ایجاد تسهیلات هر چه بیشتر برای مراجعان، علاوه بر ردیف واحدهای تجاری سمت ورودی اصلی، با ایجاد حیاطی نیم­طبقه گودتر از ورودی و ارتباط به آن از طریق پله­های بسیار عریض در دو طرف، ردیف جدیدی از مغازه­های همکف به وجود آمده است. برای دسترسی به طبقات نیز از شیب­راه و پله­برقی استفاده می­شود. نمای ساختمان عمدتا سنگ­هایی در ترکیب با آلومینیوم و شیشه است."(1)

تصویر

مقیاس پروژه برج بلور و تاثیرگذاری آن در شهری همانند تبریز که این روزها روند شتابانی را در زمینه ساخت­وساز به ویژه بلند مرتبه­سازی تجربه می­کند، از یک طرف و آوازه دکتر صارمی به عنوان طراح آن از طرف دیگر، انتظارات را از این پروژه بالا می­برد. اما حقیقت آن است که برج بلور با وجود آنکه نام طراح پرآوازه­ای همچون دکتر صارمی را با خود به یدک می­کشد، بسان دیگر همتایان خود در این شهر، چیزی فراتر از یک ساختار بتنی را با پوسته­ای از آلومینیوم و شیشه­ و مجموعه­ متنوعی از عملکردها، در معرض دید مخاطبان خود قرار نمی­دهد و نقش نشانه­ای را که در حال حاضر از آن برخوردار است تا حد زیادی مدیون همین ساختار و ارتفاع بلند خویش است. در واقع این برج مانند دیگر برج­های این شهر در حد پاسخ­گویی به عملکردهای از پیش تعریف شده خود باقی ­مانده است و در برآورده نمودن انتظارات به عنوان یک اثر معماری از یک معمار مطرح و باسابقه کشور ناکام می­ماند. شاید دیدگاه دکتر صارمی در خصوص پروسه طراحی که طبیعتا در قالب این اثر نیز نمود یافته است پاسخ بسیاری از پرسش­ها و ابهامات ما را در این باره روشن سازد:

"پروسه طراحی برای من یک پروسه از پیش تعریف شده و منظم نیست. به نظر من چند عامل در طراحی بسیار اهمیت دارند، اول اینکه شما به عنوان طراح باید توانایی ترسیم داشته باشید. به نظر من هنوز ابزارهای جدید جای اجرای ایده­های اولیه با دست را نگرفته­اند، دست باید قوی باشد، دوم اینکه ذهن باید فعال و از فرم­های مختلف لبریز باشد. عامل سوم توانایی تمرکز است، شاید در دوران ما به خاطر آرامش بیشتری که داشتیم تمرکز کردن هم بیشتر بود. تمرکز کردن کاری بسیار سخت است، اینکه فقط به یک موضوع فکر شود بسیار اهمیت دارد. اگر تمرکز کافی داشته باشید و ذهنتان از معماری معاصر دنیا و معماری گذشته ایران لبریز باشد آن موقع می­توان امیدوار به نتیجه گرفتن بود. در مرحله بعد سعی می­کنم پروژه را تحلیل کنم و مهم­ترین فضاهای عملکردی آن را بررسی کنم و اینکه آیا می­توانم آنها را به طور کامل تقسیم­بندی کنم. این تقسیم­بندی می­تواند کارکردی باشد، می­تواند نوعی تحلیل فضایی باشد. از طرف دیگر زمین طرح هم بسیار مهم است، در واقع مقیاس زمین، مقیاس پروژه و دسته­بندی­ها و لکه­گذاری­ها نقاط شروع طراحی محسوب می­شوند."(2)

تصویر

در کل با توجه به نگرش طراح به مقوله معماری و در نظر گرفتن مجموعه عواملی که دکتر صارمی با توسل به آنها ذهنیت خود را در قالب یک اثر معماری همچون برج بلور عینیت می­بخشد، به نظر می­رسد معمار در این پروژه بیشتر در جست­وجوی پاسخ­گویی به عملکردهای آن بوده تا حل یک مساله­ معماری و خلق یک معماری تاثیرگذار. این در حالی است که برج بلور با این ابعاد، چه در مقیاس معماری و چه در مقیاس اقتصادی و حجم سرمایه­گذاری، می­توانست به عنوان یک نشانه شهری خلاقانه برخوردار از  ویژگی­های یک "معماری نمایشی" باشد، آنچنان که خود صارمی در گفت­وگوی خود با آبادی به این نوع معماری و تاثیرگذاری آن اشاره کرده است:

"هم اکنون در معماری دنیا سوپراستارهایی مانند زاها حدید، گری، فاستر، پیانو و اخیرا هرزوگ و دمورن مطرح هستند که به گونه­ای انحصاری تمام پروژه­های مطرح دنیای معماری به آنان سپرده می­شود. در جایی که بخواهند معماری نمایشی ایجاد کنند، معماری­ای که برای جلب توریست­ها ساخته می­شود به خودی خود از این معماران دعوت می­کنند. آثار این معماران تبدیل به سرمایه شده­اند، سرمایه­ای قابل بازگشت. ولی در ایران هیچ حمایتی از معماری خوب صورت نمی­گیرد. حتی یک معماری نمایشی هم ساخته نمی­شود" (2)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

این یادداشت برای ضیافت دهم وبلاگ‌های معماری، نوشته شده است.

با سپاس از آرش پوراسماعیل برای تهیه عکس ها.

 پی­نوشت:

١.   مهندسان مشاور تجیر، 1380: ساختمان برج بلور تبریز، فصلنامه معمار، شماره 12، ص 36

٢.   حسینمردی، حمید، 1385: معماری امروز بی­زمان­تر، جهانی­تر (گفت­وگو با علی­اکبر صارمی)، فصلنامه آبادی، شماره 52، ص 132 تا 133