صحنه؛ آشکارترین نشانه تئاتر1

Theatre Stage 1

 

صحنه چیست؟ اگر از یک دانشجوی رشته تئاتر بپرسید صحنه چیست؟ ممکن است بگوید: "سکویی مدور یا  نیم­دایره که در سالن نمایش، روبه­روی تماشاگران تعبیه شده و بازیگران روی آن ظاهر می­شوند و نمایش را اجرا  می­کنند." این یک تعریف ساده و کلاسیک از صحنه است که از عمرش بیش از پنج قرن نمی­گذرد. اما در تعریفی آکادمیک از صحنه باید گفت:

"صحنه مکانی است که بی هیچ واسطه­ای شرایط محیطی خاص نمایش را منعکس می­کند و وسیله­ای برای ترسیم رویداد دراماتیک و تنش­های موجود بین اشخاص بازی از طریق به کار گرفتن فضا و موانعی است که این فضا را به بخش­های مختلف تقسیم می­کند."

آشکارترین نشانه تئاتر، همانا صحنه است که معماری آن در طول تاریخ دستخوش دگرگونی­های فراوان گشته، اما همیشه مکانی کاملا مشخص و متمایز از محیط پیرامون بوده است. پیش از آنکه هنر نمایش منحصر به اجرا در تماشاخانه­های جدید بشود و پدیده­ای به نام سالن نمایش یا ساختمان­هایی ویژه با امکانات خاص از قبیل پروژکتور و صندلی مخمل و پرده متحرک در جهان شایع شود، همچنان مفهومی به نام صحنه وجود داشت. اگر چه نمی­توانستید جای خاصی را نشان بدهید و بگویید، اینجا صحنه است. کافی است کمی از تاسیس نخستین تئاترهای جهان در یونان عقب­تر بروید. کمی پیش از ساخته شدن "آکروپلیس ـ Acropolis"، زمانی است که تماشاخانه­ای وجود ندارد، ولی صحنه وجود دارد. کجا؟ هر جا. در هرجایی که، اجرایی توسط انسان روی دهد.

 پس اولین معیار صحنه بودن یک مکان تنها وجود انسانی بود که پای پیش گذارد و داستانی را روایت کند. (عمل دراماتیکی از خود بروز دهد.) در دوران تسلط "آیین­ها ـ Rites" بر زندگی بشر، گاه یک فرد نقش  "راوی مجری ـ Narrator Performer" آیین را به عهده می­گرفت و دیگران ناظر اعمال وی می­شدند. و گاه تمامی جماعت در انجام عمل آیینی شرکت می­کردند. در آن زمان هنوز جایگاه مجری از جایگاه ناظر جدا نشده بود. به همین دلیل، صحنه همان محل اجرای آیین بود. هنگام روز، زیر نور آفتاب و شب، زیر نور مهتاب یا شعله­های آتشی که جماعت می­افروختند؛ بدون هیچ پروژکتور الکتریکی که بتواند وقت نامحدودی از اجرا را در اختیارشان بگذارد. مفهوم دیدن آن­گونه که برای بشر امروزی مطرح است، برای آنان مطرح نبود. (مارتین هایدگر می­گوید: "دیدن اساسا عملی مدرن است.") آنها بیشتر آیین را به قصد "دیده شدن" از سوی خدایان و قدرت­های مافوق طبیعی برگزار می­کردند. به همین دلیل هنوز مرزی برای تفکیک مجریان از مخاطبان وجود نداشت. (مرزی که در تماشاخانه­های جدید "سن ـ Scene" را از "جایگاه  تماشاگران ـ Auditorium" جدا می­کند.) در واقع مخاطبان هنوز آن قدر منفعل نشده بودند که آرام و ساکت نشسته و به اجرای بازیگران نگاه کنند. کمترین نقش آنها همراهی با حرکات کاهن یا اصوات برآمده از ادوات موسیقی حاضر در محل بود که آنها را به وجد می­آورد و در بازی شرکتشان می­داد.

مفهوم صحنه در دوران ما فراتر از برافراشتن عمارتی برای سکنی گزیدن شخصیت­های نمایش است، اگرچه دانش معماری هنوز که هنوز است در خدمت صحنه­آرایی قرار دارد و در بسیاری موارد صحنه­پردازان بزرگ در نهایت ظرافت از آن بهره می­گیرند؛ ولی نکته­ای که می­بایست به آن توجه داشت، خلق فضا است نه ساختن ساختمان، مسئله­ای که دغدغه تئاتر امروز را تشکیل می­دهد. باید توجه داشت که "صحنه، برآیندی از نیروهای متقابلی که در حرکت، زمان، فضا و نور مستتر هستند، می­باشد"



موضوعات: